Theo Nguyễn Thị Thu Hiền – chuyên gia cao cấp về Sinh Y, những tranh luận xoay quanh “gen tinh hoa” không phải điều xa lạ với giới nghiên cứu. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa tiến bộ khoa học thực sự và những suy diễn vượt quá giới hạn hiểu biết hiện tại.
Khoa học di truyền đã tiến xa, nhưng chưa bao giờ hứa hẹn “thiết kế thiên tài”
Không thể phủ nhận, khoa học di truyền trong vài thập kỷ gần đây đã đạt được những bước tiến lớn. Công nghệ giải mã gen, trí tuệ nhân tạo và các kỹ thuật hỗ trợ sinh sản ngày càng phát triển, mở ra nhiều khả năng ứng dụng trong y học. Một số dịch vụ sàng lọc gen đã và đang được thử nghiệm, chủ yếu nhằm giảm nguy cơ bệnh lý cho thế hệ sau.
Tuy nhiên, theo các nghiên cứu khoa học nghiêm túc, hiện nay không có bằng chứng đáng tin cậy nào cho thấy có thể sử dụng thông tin di truyền để “lựa chọn” hay tạo ra con người tinh hoa. Trí tuệ có yếu tố di truyền, nhưng không tồn tại dưới dạng một hay vài gen có thể tách biệt, chọn lọc.
Hệ số di truyền không quyết định số phận con người
Các nghiên cứu di truyền học hành vi, đặc biệt là những nghiên cứu trên cặp song sinh và huyết thống gia đình, từ lâu đã được sử dụng để ước tính vai trò tương đối của gen và môi trường. Một phân tích tổng hợp lớn công bố trên Nature Genetics (2015), tổng hợp dữ liệu từ hơn 14,5 triệu cặp sinh đôi, cho thấy hệ số di truyền trung bình của các đặc tính con người vào khoảng 49%.
Tuy nhiên, con số này thường bị hiểu sai. Hệ số di truyền không có nghĩa là gen “quyết định trước” cuộc đời một cá nhân. Nó chỉ phản ánh mức độ ảnh hưởng của di truyền ở cấp độ quần thể, không cho phép dự đoán hay đánh giá tiềm năng của một con người cụ thể ngay từ khi sinh ra.
Nói cách khác, không tồn tại “gen tinh hoa” hay “gen thiên tài” theo nghĩa có thể nhận diện và chọn lọc.
Trí tuệ là đặc tính đa gen, không thể “chọn đúng mã”
Các nghiên cứu di truyền quy mô lớn (GWAS) cho thấy trí tuệ là một đặc tính đa gen, liên quan đến hàng trăm vùng gen và hàng nghìn gen khác nhau, mỗi gen chỉ đóng góp một phần rất nhỏ. Một nghiên cứu công bố năm 2018 trên gần 270.000 người đã xác định hơn 200 vùng gen có liên quan đến sự khác biệt về trí tuệ.
Các mô hình di truyền hiện đại còn cho thấy tác động của gen lan tỏa qua những mạng sinh học phức tạp, thay vì tập trung ở một số gen “chủ đạo”. Điều này khiến mọi ý tưởng “chọn gen để tạo tinh hoa” không chỉ thiếu cơ sở khoa học, mà còn không khả thi về mặt kỹ thuật và không phù hợp về đạo đức.
Công nghệ gen đang được dùng để chữa bệnh, không phải phân loại con người
Trong thực hành y học hiện nay, xét nghiệm di truyền trước chuyển phôi (PGT) không nhằm lựa chọn trí tuệ hay tài năng, mà chủ yếu để phát hiện và phòng ngừa các bệnh lý nghiêm trọng. Công nghệ này được sử dụng để sàng lọc các bệnh đơn gen nặng, bất thường nhiễm sắc thể, qua đó giảm nguy cơ sảy thai hoặc dị tật bẩm sinh.
Các tổ chức khoa học và y tế lớn trên thế giới, trong đó có Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đều thống nhất quan điểm: không khuyến cáo sử dụng công nghệ di truyền để “tăng cường tính trạng” hay “thiết kế con người”. Mọi ứng dụng vượt ra ngoài mục tiêu y tế đều cần được xem xét cực kỳ thận trọng, do liên quan trực tiếp đến đạo đức sinh học, pháp lý và hệ quả xã hội lâu dài.
Điều gì thực sự tạo nên “tinh hoa”?
Theo các bằng chứng khoa học nhất quán trong nhiều thập kỷ, những yếu tố có tác động mạnh mẽ và bền vững đến sự phát triển con người không nằm ở việc chọn lọc gen, mà ở môi trường sau khi sinh. Trong đó bao gồm: dinh dưỡng sớm, đặc biệt trong 1.000 ngày đầu đời; môi trường sống an toàn; giáo dục chất lượng từ sớm; sự nâng đỡ tâm lý và cơ hội phát triển công bằng.
Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến thành tích học tập, mà còn quyết định khả năng thích nghi, sức khỏe và mức độ đóng góp của một cá nhân cho xã hội trong suốt cuộc đời.
Không có lối tắt cho phát triển con người
Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là mục tiêu chính đáng. Tuy nhiên, khoa học hiện đại cho thấy con đường bền vững nhất không nằm ở sàng lọc gen, mà ở đầu tư dài hạn cho giáo dục, dinh dưỡng, môi trường sống và chính sách xã hội dựa trên bằng chứng khoa học.
Di truyền học giúp con người hiểu rõ hơn về chính mình, nhưng không cho phép giản lược con người thành những chuỗi mã di truyền. Tinh hoa không được “thiết kế” từ khi sinh ra, mà được hình thành trong suốt quá trình sống, học tập và trưởng thành.
Lan Anh
Tác giả
