SV24h – Trong bối cảnh di sản văn hóa thế giới đối mặt nguy cơ mai một bởi chiến tranh, đô thị hóa và biến đổi khí hậu, xu hướng số hóa ký ức đang lan rộng toàn cầu. Việt Nam tuy khởi đầu muộn nhưng mở ra nhiều cơ hội bứt phá, khi các trường đại học và cộng đồng sáng tạo như mô hình giảng dạy thiết kế 3D tại RMIT – đang biến lớp học thành không gian lưu giữ và tái sinh di sản bằng công nghệ số.
Cuộc đua số hóa ký ức toàn cầu
Cơn hỏa hoạn xảy ra ở Nhà thờ Đức Bà Paris vào năm 2019 không chỉ là mất mát của riêng người Pháp. Song trong vài ngày, nền tảng cho kế hoạch phục dựng công trình biểu tượng này đã dần thành hình nhờ những bản quét laser và mô hình 3D được thực hiện từ nhiều năm trước. Những câu chuyện tương tự đang diễn ra khắp nơi trên thế giới, khi chiến tranh, quá trình đô thị hóa nhanh chóng và biến đổi khí hậu tiếp tục đe dọa di sản văn hóa nhân loại.
Tiến sĩ Surendheran Kaliyaperumal, giảng viên ngành Truyền thông số tại RMIT Việt Nam, cho rằng giáo dục thiết kế có thể trở thành công cụ mạnh mẽ bảo tồn ký ức văn hóa trong kỷ nguyên số. (Ảnh: NVCC)
Từ dự án Zamani ở Nam Phi đến sáng kiến toàn cầu “Open Heritage” của CyArk hợp tác cùng Google, các quốc gia và tổ chức trên thế giới đang chạy đua để số hóa ký ức trước khi chúng biến mất. Ở Ý, Pompeii đã trở thành tâm điểm của nhiều dự án số hóa quy mô lớn, biến những tàn tích mong manh thành kho tư liệu tương tác phục vụ cho cả giới nghiên cứu lẫn công chúng.
Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn khởi đầu. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã triển khai chương trình số hóa di sản văn hóa giai đoạn 2021-2030, song phần lớn các dự án hiện vẫn đang trong quá trình mở rộng quy mô. Tuy nhiên, chính điều đó lại mở ra một cơ hội đặc biệt để Việt Nam có thể bứt phá và hòa nhịp cùng xu thế toàn cầu qua việc đặt trọng tâm của công cuộc bảo tồn số vào giáo dục và những sáng kiến sáng tạo từ chính cộng đồng.
Bưu điện trung tâm Sài Gòn – biểu tượng kiến trúc thời Pháp thuộc, gắn liền với những lá thư và ký ức gia đình qua nhiều thế hệ
“Quá trình đô thị hóa nhanh chóng đang thay đổi diện mạo Việt Nam với tốc độ đáng kinh ngạc”, Tiến sĩ Surendheran Kaliyaperumal, giảng viên ngành Truyền thông số tại RMIT Việt Nam, nhận định. “Phát triển mang lại thịnh vượng nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ âm thầm xóa nhòa những không gian mang đậm dấu ấn văn hóa, đặc biệt là những nơi không nằm trong danh mục bảo tồn chính thức”.
“Việc lưu giữ di sản bằng công nghệ số đóng vai trò then chốt trong bối cảnh trên. Với một quốc gia sở hữu di sản phong phú và đa dạng như Việt Nam, đây không chỉ là điều quan trọng mà còn cấp thiết”.
Gìn giữ di sản qua từng sinh viên
Trong ba năm qua, Tiến sĩ Surendheran đã giảng dạy môn Fundamentals of Creative 3D (Nguyên lý cơ bản của thiết kế 3D sáng tạo) tại RMIT Việt Nam theo một hướng tiếp cận khác biệt. Thay vì thiết kế những vật thể ngẫu nhiên hay thế giới giả tưởng, sinh viên được giao nhiệm vụ lựa chọn các địa điểm di sản có thật – từ đền chùa, công trình kiến trúc lâu đời, công viên cho tới những quán ăn bình dân vỉa hè – và phục dựng chúng trong phần mềm dựng hình 3D Blender.
Nhà hội trường tại công viên Hoàng Văn Thụ – không gian công cộng quen thuộc, nơi quá khứ và hiện tại của đô thị giao hòa
Kết quả cho ra rất ấn tượng. Đến nay, sinh viên đã mô phỏng hơn 100 địa điểm tại Việt Nam, trong đó khoảng 65 tác phẩm được đánh giá đủ giá trị lưu trữ. Bộ sưu tập này trải dài từ những biểu tượng như Bưu điện trung tâm Sài Gòn và Dinh Độc Lập, cho đến những không gian đời thường như công viên Hoàng Văn Thụ hay một quán phá lấu nhỏ trên đường Nguyễn Thành Ý.
“Một sinh viên kể với tôi rằng em từng ăn ở quán đó từ năm lớp 7”, Tiến sĩ Surendheran chia sẻ. “Đáng tiếc, nơi ấy giờ đã không còn. Nhưng nhờ dự án của em, ký ức về quán vẫn sống mãi trong kho lưu trữ. Lựa chọn như vậy cho thấy di sản không chỉ nằm ở những công trình hay điểm du lịch nổi tiếng mà còn hiện hữu ở những không gian quen thuộc, ký ức tuổi thơ và câu chuyện đời thường của mỗi người”.
Chuyện Cà Phê” – quán cà phê gợi nhớ phong vị Sài Gòn xưa, mang hơi ấm của nếp sinh hoạt gia đình Việt
Tác động của môn học không đơn thuần dừng lại ở kỹ năng. Nhiều sinh viên khi bắt đầu nghĩ đơn giản là “muốn học cách sử dụng Blender”. Nhưng đến cuối kỳ, câu nói ấy đã đổi thành “Em muốn lưu giữ ngôi nhà của bà” hoặc “Giờ em mới hiểu câu chuyện đằng sau tòa nhà mà em vẫn đi ngang qua mỗi ngày”.
Tiến sĩ Surendheran chia sẻ: “Các em hiểu về văn hóa, tăng khả năng kể chuyện, kết nối cảm xúc và hình thành ý thức trân trọng di sản của mình. Đó là trải nghiệm rất cá nhân và thật sự mang tính chuyển đổi. Vì chính các em tự lựa chọn địa điểm nên mỗi dự án đều có chủ ý và chiều sâu riêng, điều mà một đề bài áp đặt từ bên ngoài khó có thể tạo ra được”.
Những dự án này cũng đã được giới thiệu rộng rãi, từ triển lãm tại RMIT vào tháng 6/2024 đến các Ngày trải nghiệm của trường ở cơ sở Nam Sài Gòn và Hà Nội – nơi phụ huynh và cộng đồng lần đầu tiên được chứng kiến ký ức văn hoá được lưu giữ dưới dạng số hóa.
Thuỳ Trang
Tác giả
