Trong không khí tri ân Ngày Nhà giáo Việt Nam, phóng viên Chuyên trang Sinh Viên Việt Nam – Báo Tiền Phong đã có cuộc trao đổi với nhà giáo, nhà nghiên cứu Văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ về vị thế của người thầy trong xã hội Việt Nam từ quá khứ đến hiện tại. Từ những lớp học xưa mang đậm lễ nghĩa Nho học đến môi trường giáo dục chịu nhiều tác động của kinh tế thị trường và truyền thông số, cuộc trò chuyện mở ra nhiều suy ngẫm về thiên chức và bản lĩnh nghề giáo hôm nay.
Người thầy trong tâm thức văn hóa truyền thống
Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ, trong xã hội Việt Nam truyền thống, chữ “thầy” mang một ý nghĩa rất rộng. Đó không chỉ là người dạy chữ, mà còn là những người nắm giữ tri thức, ngôn ngữ, nghi lễ và hiểu biết chuyên sâu trong nhiều lĩnh vực đời sống: thầy học, thầy thuốc, thầy chùa, thầy cúng, thầy đồ, thầy lang… Ở bình diện văn hóa, chữ “thầy” luôn gắn với sự kính trọng và nể phục.
Trong cấu trúc xã hội phong kiến chịu ảnh hưởng sâu sắc của Nho giáo, người thầy giữ vị trí đặc biệt, được đặt trong trật tự “quân – sư – phụ”. Quan hệ thầy trò không đơn thuần là quan hệ truyền thụ kiến thức, mà là mối gắn bó mang tính đạo lý. Học trò kính thầy như cha mẹ, người thầy coi học trò như con cháu, cùng chia sẻ trách nhiệm giáo dưỡng cả tri thức lẫn nhân cách.
Tinh thần “tiên học lễ, hậu học văn” trở thành chuẩn mực ứng xử. Người thầy không chỉ dạy chữ mà còn dạy cách làm người, là hình mẫu đạo đức để học trò noi theo. Chính vì thế, vị thế người thầy trong xã hội truyền thống được tôn trọng bền vững, lâu dài, gắn với niềm tin và sự tri ân sâu sắc.
Khi giáo dục bước vào cơ chế hiện đại
Bước sang thời kỳ hiện đại, đặc biệt từ sau năm 1945, giáo dục trở thành một lĩnh vực trong hệ thống quản lý của Nhà nước. Người thầy mang tư cách công chức, viên chức, tham gia nhiều tổ chức và hoạt động chính trị – xã hội trong nhà trường. Trong giai đoạn chiến tranh, tinh thần vì độc lập dân tộc tạo nên sự đồng thuận xã hội cao, góp phần giữ gìn mối quan hệ thầy trò dựa trên niềm tin và sự sẻ chia.
Tuy nhiên, khi đất nước chuyển sang kinh tế thị trường, những chuẩn mực văn hóa truyền thống bắt đầu chịu tác động mạnh mẽ. Nhà giáo dần bị đặt trong các so sánh vật chất, áp lực đời sống gia tăng, trong khi giáo dục cũng chịu sự chi phối của yếu tố “dịch vụ”. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ, chính sự xáo trộn này khiến mối quan hệ thầy trò có lúc bị rạn vỡ, niềm tin xã hội với giáo dục không còn thuần khiết như trước.
Sự bùng nổ của Internet và truyền thông đa phương tiện trong thế kỷ XXI tiếp tục đẩy giáo dục vào một bối cảnh phức tạp hơn. Trẻ em và cả người lớn đều bị cuốn vào dòng thác thông tin, nơi thật – giả lẫn lộn, giá trị bị nhiễu loạn. Áp lực kinh tế khiến nhiều gia đình giảm thời gian dành cho giáo dục con cái, trong khi điện thoại thông minh dần thay thế vai trò kết nối trực tiếp giữa các thành viên.
Người thầy trước những thách thức xã hội
Theo ông Nguyễn Hùng Vĩ, giáo dục và y tế là hai lĩnh vực thường xuyên chịu sự soi chiếu gay gắt của dư luận, trong khi lại thiếu công cụ tự bảo vệ trước làn sóng thông tin đa chiều. Những hiện tượng tiêu cực bị khuếch đại, vô tình tạo ra định kiến xã hội, khiến hình ảnh người thầy thêm phần nặng nề.
Sự phân hóa giàu nghèo cũng kéo theo sự phân tầng giáo dục, làm nảy sinh nhiều xung đột trong môi trường học đường. Bạo lực học đường, khủng hoảng tâm lý học sinh, sự đứt gãy trong giao tiếp giữa nhà trường – gia đình – xã hội là những biểu hiện rõ nét của một hệ giá trị đang bị thử thách.
Trong bối cảnh đó, theo nhà giáo Nguyễn Hùng Vĩ, người thầy cần hơn bao giờ hết sự tỉnh táo nghề nghiệp, bản lĩnh đạo đức và ý thức sâu sắc về thiên chức của mình.
Khôi phục vị thế người thầy: bắt đầu từ chính người thầy
Chia sẻ từ trải nghiệm cá nhân, ông Nguyễn Hùng Vĩ cho rằng việc khôi phục vị thế người thầy không thể chỉ trông chờ vào cơ chế hay khẩu hiệu. Điều cốt lõi vẫn bắt đầu từ chính người làm nghề.
Với ông, đạo làm thầy xưa nay vẫn nằm ở những giá trị căn bản: “thành ý – chính tâm – cách vật – trí tri – tu thân – tề gia”. Người thầy trước hết phải giữ được lễ, giữ được nhân cách và sự liêm chính trong đời sống. Khi người thầy sống giản dị, yêu nghề và tận tâm với học trò, chính họ sẽ tạo nên sức thuyết phục bền vững nhất.
Tác giả
