Từ những lời than phiền rải rác trên mạng xã hội về khoản hỗ trợ A80 chênh lệch giữa các trường, câu chuyện nhanh chóng vượt khỏi phạm vi so bì vài trăm nghìn đồng của sinh viên. Nó lan dần tới cấp quản lý cao nhất của một trường cao đẳng, để rồi kết thúc bằng việc hiệu trưởng cùng hai cán bộ liên quan bị khởi tố vì sai phạm trong chi trả ngân sách.
Theo kết quả điều tra ban đầu, lãnh đạo nhà trường đã yêu cầu cấp dưới hoàn thiện hồ sơ quyết toán theo cách để trống phần số tiền trên phiếu chi, yêu cầu sinh viên ký xác nhận trước. Chính từ khoảng trống ấy, hơn 200 triệu đồng đã không đến tay người thụ hưởng.
Con số thiệt hại, xét trong bối cảnh những vụ án kinh tế lớn, không phải quá lớn. Nhưng điều đáng lo hơn nằm ở bản chất hành vi: yêu cầu người nhận ký vào một chứng từ mập mờ. Đây không phải sai sót kỹ thuật, mà là vi phạm nguyên tắc căn bản của quản trị tài chính công. Không ai có quyền buộc người khác xác nhận một khoản tiền khi chính nội dung đó chưa được ghi rõ.
Trong tình huống ấy, sinh viên gần như không có lựa chọn. Ký thì nhận được tiền, dù không biết chính xác mình đáng được bao nhiêu. Không ký thì mất quyền lợi. Cách làm này không chỉ sai quy định, mà còn phản giáo dục, bởi nó gieo vào môi trường học đường một thông điệp lệch lạc về cách sử dụng và tiếp cận tiền ngân sách.
Thực tế, hiện tượng này không phải cá biệt. Nó là phần nổi của một cơ chế đã tồn tại nhiều năm trong hoạt động chi tiêu hội họp, hội thảo. Khi định mức chi thấp, thủ tục rườm rà, nhiều đơn vị chọn cách “linh hoạt”: chia nhỏ nội dung trên giấy tờ, kéo dài thời gian hội nghị, lập danh sách ký nhận cho đủ hồ sơ. Người tham dự thường chỉ được đề nghị “ký giúp cho xong thủ tục”, còn tiền thực nhận bao nhiêu là câu chuyện phía sau cánh cửa phòng tài vụ.
Không ít chuyên gia, khách mời, thành viên hội đồng từng rơi vào tình thế ấy. Chữ ký – vốn mang ý nghĩa pháp lý và danh dự cá nhân – dần bị xem nhẹ, trở thành một thao tác hình thức để hợp thức hóa hồ sơ. Trên giấy tờ, mọi thứ đều “đúng quy trình”. Nhưng dòng tiền thì không còn song hành với chứng từ.
Đó là dạng tham nhũng vặt mang tính hệ thống. Không ai tự nhận mình trục lợi, nhưng cả guồng máy vận hành trong một vùng xám quen thuộc, nơi “ai cũng biết” nhưng “không ai muốn nói”.
Những năm gần đây, rủi ro này đã được nhận diện. Bộ Tài chính và nhiều chương trình tài trợ quốc tế bắt đầu siết chặt quy định, yêu cầu chi trả qua tài khoản cá nhân, hạn chế phát tiền mặt. Ở những nơi thực hiện nghiêm túc, hiện tượng ký khống, ký hộ giảm rõ rệt. Số hội nghị, tập huấn mang tính hình thức cũng theo đó mà ít đi, bởi khi không còn dư địa trục lợi, động lực tổ chức cho có cũng biến mất.
Tuy nhiên, thói quen cũ chưa dễ từ bỏ. Không ít đơn vị vẫn vin vào lý do “điều kiện địa phương”, “người nhận chưa quen tài khoản” để trì hoãn thay đổi, duy trì song song cả chuyển khoản lẫn danh sách ký tay cho “chắc ăn”.
Khi mô hình ấy được bê nguyên vào môi trường giáo dục, hệ lụy không dừng ở thất thoát ngân sách. Nguy hiểm hơn, nó tạo ra một thế hệ người học quen với việc ký tá mập mờ. Hôm nay là ký phiếu trống để nhận hỗ trợ. Ngày mai, khi trở thành cán bộ, công chức, việc ký cho đủ hồ sơ có thể được coi là bình thường. Tham nhũng lớn hiếm khi bắt đầu từ những quyết định lớn, mà thường nảy sinh từ việc người ta không còn thấy xấu hổ với những chữ ký thiếu minh bạch.
Ở nhiều quốc gia, quy trình chi trả cho hội thảo, hội nghị được thiết kế để không tồn tại khoảng trống. Thư mời ghi rõ mức hỗ trợ, nội dung chi, điều kiện áp dụng. Người tham dự xác nhận đầy đủ thông tin trước khi nhận tiền qua chuyển khoản hoặc hình thức điện tử. Cơ chế rõ ràng không chỉ để thuận tiện, mà để loại bỏ cơ hội gian lận ngay từ đầu.
Vì vậy, nếu muốn chống tham nhũng vặt một cách thực chất, không thể chỉ dừng lại ở việc xử lý vài cá nhân. Cần thay đổi từ gốc: thiết kế lại cơ chế chi trả và xây dựng lại văn hóa ký nhận. Chủ trương thanh toán qua tài khoản cá nhân đã có, nhưng cần được thực thi quyết liệt hơn, gắn trách nhiệm cụ thể với người đứng đầu đơn vị.
Quan trọng hơn, phải xác lập một ranh giới không thể nhân nhượng: bất kỳ ai yêu cầu hoặc chấp nhận ký vào chứng từ không ghi rõ số tiền và nội dung chi đều đang vi phạm nguyên tắc tài chính. Không thể tiếp tục coi đó là “sơ suất”.
Trường học, nơi hình thành chuẩn mực cho thế hệ trẻ, càng phải là nơi đầu tiên xóa bỏ thói quen ký khống. Một nền tài chính công liêm chính không thể tồn tại song song với những tờ phiếu để trống. Và một xã hội tử tế không thể chấp nhận việc chữ ký – biểu tượng của trách nhiệm cá nhân – bị sử dụng như một thủ tục cho xong.
Lan Anh
Tác giả
