Tôi đã bước sang tuổi ngoài 80, sống cùng vợ và vẫn giữ thói quen tự quyết trong những việc nhỏ của đời sống hằng ngày, từ chi tiêu sinh hoạt đến mua sắm qua mạng hay trên tivi. Đôi khi, con gái biết chuyện lại bật cười: “Bố mua nhiều thế làm gì?”. Nhưng sau câu nói nửa đùa ấy là sự tôn trọng. Con chưa từng ngăn cản hay kiểm soát, bởi con hiểu rằng, dù tuổi đã cao, tôi vẫn là người có quyền lựa chọn và chịu trách nhiệm với quyết định của mình.
Không phải gia đình nào cũng giữ được cách nhìn này. Trong vài năm trở lại đây, hình ảnh người cao tuổi mua hàng trực tuyến, xem livestream bán thực phẩm chức năng hay thiết bị chăm sóc sức khỏe thường xuyên bị đặt trong khung cảnh cảnh báo. Người ta lo họ dễ bị lừa, thiếu kỹ năng số, cô đơn và cần được “quản lý”. Những lo ngại ấy không hoàn toàn sai, nhưng nếu chỉ dừng ở đó, xã hội rất dễ trượt sang một lối nghĩ khác: coi hành vi tiêu dùng của người già là bất thường, cần bị uốn nắn.
Trong khoa học xã hội, cách nhìn này được gọi là thiên kiến tuổi tác – age bias. Nó không luôn biểu hiện bằng sự phân biệt gay gắt hay lời lẽ miệt thị, mà thường xuất hiện tinh vi hơn dưới dạng bảo hộ thái quá. Khi đó, người trẻ, gia đình hoặc xã hội mặc nhiên cho rằng mình biết điều gì “tốt nhất” cho người cao tuổi, từ đó quyết định thay họ.
Báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới về phân biệt tuổi tác từng chỉ ra: age bias là một trong những dạng định kiến phổ biến nhất nhưng khó nhận diện nhất, bởi nó thường khoác áo của sự quan tâm và thiện chí. Vấn đề là, khi sự quan tâm ấy tước đi quyền tự chủ, nó vô tình làm tổn thương phẩm giá con người.
Thiên kiến này thể hiện rất rõ trong lĩnh vực tiêu dùng. Một người trẻ mua điện thoại đắt tiền, mỹ phẩm cao cấp hay trải nghiệm du lịch xa xỉ thường được coi là “tận hưởng cuộc sống”. Trong khi đó, người cao tuổi mua thực phẩm bổ sung hay đồ chăm sóc sức khỏe lại dễ bị đánh giá là cả tin, lãng phí hoặc thiếu hiểu biết. Đây là một chuẩn mực kép, xuất phát không phải từ dữ liệu hay bằng chứng, mà từ những kỳ vọng xã hội khác nhau đặt lên từng thế hệ.
Thực tế, ở nhiều quốc gia đang già hóa nhanh, người cao tuổi là nhóm nắm giữ nguồn lực kinh tế không nhỏ. Khi đã hoàn tất trách nhiệm gia đình và tích lũy trong suốt đời lao động, họ có thu nhập và tài sản đủ để tham gia thị trường với tư cách chủ động. Tiêu dùng của người già vì thế không chỉ là lựa chọn cá nhân, mà còn là một phần của bức tranh kinh tế – xã hội.
Quan trọng hơn, tiêu dùng là quyền. Quyền lựa chọn bao hàm cả khả năng đưa ra những quyết định chưa tối ưu, thậm chí là sai lầm. Một xã hội tôn trọng tự do cá nhân không thể chỉ thừa nhận quyền được đúng, mà phải chấp nhận cả quyền được sai. Khi lấy lý do “dễ bị lừa” để hạn chế người cao tuổi tiêu tiền của chính họ, xã hội vô tình hạ thấp năng lực công dân của họ so với các nhóm tuổi khác.
Cảm xúc trong tiêu dùng không phải đặc quyền của bất kỳ thế hệ nào. Người trẻ bị dẫn dắt bởi xu hướng và hình ảnh, người trung niên chịu tác động từ áp lực gia đình và địa vị, còn người cao tuổi nhạy cảm hơn với thông tin liên quan đến sức khỏe và an toàn. Đó là sự khác biệt về mối quan tâm, không phải là sự thua kém về trí tuệ.
Các nghiên cứu về truyền thông số cho thấy, vấn đề cốt lõi không nằm ở tuổi tác, mà ở hệ sinh thái thông tin. Quảng cáo trá hình, nội dung đánh vào cảm xúc và thuật toán khuếch đại đã tác động lên mọi nhóm người, mỗi nhóm theo một cách khác nhau. Người cao tuổi chỉ là một trong những đối tượng bị khai thác điểm yếu.
Điều này không có nghĩa là xã hội khoanh tay đứng nhìn. Ngược lại, cần tăng cường khả năng tiếp cận thông tin đáng tin cậy, nâng cao hiểu biết truyền thông và bảo vệ pháp lý cho những nhóm dễ tổn thương. Nhưng bảo vệ phải song hành với tôn trọng, không thể đánh đổi quyền tự chủ bằng sự an tâm của người khác.
Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa nhanh, điều đó đòi hỏi không chỉ chính sách y tế hay an sinh, mà còn một sự điều chỉnh trong tư duy xã hội. Thay vì chỉ “chăm sóc người già”, cần nhìn họ như những chủ thể độc lập, có quyền lựa chọn, quyền khác biệt và quyền được sống theo cách của mình.
Tiêu dùng của người cao tuổi không phải là vấn đề đạo đức. Đó là biểu hiện của tự do cá nhân trong một xã hội hiện đại. Khi xã hội học cách nhìn hiện tượng này bằng lăng kính quyền, thay vì phán xét, những thiên kiến âm thầm về tuổi tác mới có cơ hội được tháo gỡ.
Phạm Quy
Tác giả
